Op zoek naar het zesde grote railproject (1)

Na vijftien jaar geduld was het afgelopen zondag dan toch echt zover: de Noord/Zuidlijn ging open voor betalende reizigers en werd een onderdeel van het ov-netwerk van Amsterdam. Daarmee komt een einde aan een project dat de stad sinds het begin van de eeuw zichtbaar en onzichtbaar heeft gedomineerd.

Wat breder bekeken komt er ook een einde aan een periode van zo’n 50 jaar waarin besluitvorming en uitvoering van grote stedelijke railprojecten elkaar afwisselden. Dat zit zo: sinds het principebesluit voor aanleg van een metronet (het Plan Stadsspoor) zijn er vijf grote railprojecten uitgevoerd (uitbreidingen van het hoofdrailnet en kleinere projecten, zoals verlengingen van bestaande tramlijnen, niet meegerekend), waarbij de besluitvorming voor een volgend project vaak al snel na voltooiing van het voorgaande project begon, of zelfs al begonnen was.

De Oostlijn was het eerste project dat na het principebesluit van het Plan Stadsspoor werd uitgevoerd, tussen 1970 en 1982 (verlenging naar Gein, waarmee de Oostlijn volgens het oorspronkelijke plan werd voltooid). De bouw van de Oostlijn zelf was er weliswaar debet aan dat halverwege de jaren zeventig werd besloten geen verdere metrolijnen aan te leggen, maar de planvorming voor de Amstelveenlijn werd eind jaren zeventig toch ingezet. In 1985 werd na jaren van ideeën opperen en uitwerken, variërend van een volledige metrolijn (politiek niet haalbaar) tot een busbaan, het principebesluit genomen de Amstelveen als sneltram aan te leggen. Dit gebeurde in de periode 1987-1990.

Vrijwel in één adem werd daarna ook de Ringlijn aangelegd. De besluitvorming rond de lijn stamt weliswaar nog uit het sneltramtijdperk, maar de lijn draagt zoals uiteindelijk uitgevoerd toch vooral de karakteristieken van een echte metro. De Ringlijn werd tussen 1992 en 1997 gebouwd (wanneer het principebesluit werd genomen is mij niet bekend; wel werd er al tijdens de bouw van de Amstelveenlijn over deze lijn gesproken). Rond de eeuwwisseling treffen we het hoogtepunt aan van de Amsterdamse sporenbouw: de besluitvorming rond de Noord/Zuidlijn was in volle gang, evenals de besluitvorming en uitvoering van de IJtram (in eerste instantie ook als metro bedacht), die tussen 2000 en 2005 werd gebouwd. Ook kleinere projecten als de verlengingen van tram 1 naar Osdorp, sneltram 51 naar Westwijk, tram 10 naar het Java-eiland en tram 16/24 naar VU Medisch Centrum vonden allemaal plaats in de eerste jaren na de eeuwwisseling.

De jarenlange bouw van de Noord/Zuidlijn maskeerde eigenlijk dat de portefeuille met nieuwe railprojecten rond 2006 leeg raakte. Er is sinds de opening van de tramsporen naar het VU/MC geen nieuwe uitbreiding van het tramnet geweest. Sterker nog: onder druk van bezuinigingen verdwenen er tramlijnen en zelfs -sporen: lijn 25 ging voor de bijl in 2013, waarna de tramlus naar de President Kennedylaan verdween. Vorig jaar werden de tramsporen uit de Witte de Withstraat verwijderd nadat tram 7 een nieuwe route via de Hoofdweg had gekregen. En met de komst van de Noord/Zuidlijn is de infrastructuur van de opgeheven lijn 16 in onbruik geraakt tussen Olympisch Stadion en Ferdinand Bolstraat, evenals de sporen van de voormalige lijn 14 op de Bos en Lommerweg.

Vanaf volgend jaar zal het aantal kilometers metrospoor gevoelig ingekort worden, als lijn 51 als sneltram wordt opgeheven. Weliswaar gaat lijn 51 dan lijn 50 richting Isolatorweg versterken en zal er per saldo geen meter stedelijk spoor verdwijnen – de Amstelveenlijn blijft als ‘Amsteltram’ immers onderdeel van het tramnet – alle ontwikkelingen zoals hierboven geschetst laten wel een verontrustende trend zien.

Aan de wil tot uitbreiding ligt het niet. Beperken we ons even tot de grotere railprojecten, dan is er eigenlijk nooit gestopt met studies naar mogelijke nieuwe (metro)lijnen. De meest kansrijke lijnen werden in 2015 en 2017 nader uitgewerkt in metrostudies, waarin ook meer licht op het kostenplaatje werd geworpen. Die kosten liggen voor iedere uitbreiding hoog. Daarin betuigt zich enig realisme, wat ongetwijfeld te danken is aan de zeer slechte ervaringen die de stad met de financiering van de Noord/Zuidlijn heeft opgedaan. Maar ondanks de indikking tot de meest kansrijke lijnen en het financiële realisme erachter (over de eventuele bouwtijd van de lijnen doen de studies geen uitspraken) is het tot nu toe bij studies gebleven, en ligt een volgende stap in de besluitvorming nog niet in het verschiet.

Dat heeft diverse redenen. De belangrijkste zijn natuurlijk direct aan de Noord/Zuidlijn te koppelen. De stad is voor 1,4 miljard euro het schip in gegaan door slechte afspraken met het Rijk over de verdeling van de financiering en belabberd opgestelde contracten met de aannemers. Tegenslagen bij de bouw – met als bekendste dieptepunt de verzakking van de wevershuisjes aan de Vijzelgracht – deden de rest, waarbij vooral de bouw van de tunnel en het station onder het CS tot grote vertragingen leidden. Tel daar een tussenliggende crisis en daaruit volgende bezuinigingen bij op, en je snapt waarom de meeste bestuurders kopschuw zijn om door te pakken, ondanks de vele plannen en voorstellen die je ook nu nog hoort over uitbreiding van het metronet.

Dat verklaart dus het ‘gat’ dat nu dreigt te ontstaan na een periode van besluitvorming en uitvoering die door een grote mate van continuïteit wordt gekenmerkt. Dat zal ongetwijfeld echter tijdelijk zijn, want de economie floreert en de stad groeit. Ooit zal er dus een principebesluit over uitbreiding van het metronet genomen worden. Welke projecten zijn daarbij het meest kansrijk om het ‘zesde grote railproject’ te worden? In een volgende post zal ik de recente voorstellen nader analyseren.

Advertenties

3 gedachten over “Op zoek naar het zesde grote railproject (1)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s