Plan Stadsspoor

Amsterdamse_metroplannen_stadsspoor-01

Van alle plannen die er ooit voor een metro in Amsterdam zijn geweest, is het Plan Stadsspoor wel het meest ambitieuze en volledige. We hebben er ook de huidige Oostlijn aan te danken. Die werd, ondanks het kleinere belang in het totale netwerk (de Noord/Zuidlijn zou de centrale as van het metronet gaan vormen), als eerste aangelegd omdat het ondergrondse tracé het kortst was en de lijn bovendien de nieuwe wijk in de Bijlmermeer zou gaan ontsluiten.

Volgens een voorlopige planning die wordt besproken in de nota De Volgorde van aanleg der lijnen, zou prioriteit aan de vanuit het CS uitwaaierende, radiale lijnen worden gegeven:

  • Noord/Zuidlijn Noord-Weteringschans
  • Oostlijn CS-Bijlmermeer
  • Westlijn CS-Osdorp

Deze lijnen zouden tegen het eind van de jaren zeventig gereed voor exploitatie moeten zijn.

Helaas voor het Plan Stadsspoor zijn – met uitzondering van de Oostlijn – de meeste lijnen bij een plan gebleven. Dit zijn de gekleurde lijnen op de plattegrond. De bouw van de Oostlijn door de binnenstad bracht grootschalige sloop met zich mee. Dat leverde veel weerstand op in een stad waar de burger steeds mondiger werd en andere prioriteiten had (GEEN BUIZEN MAAR HUIZEN). Het project ging ook financieel over de kop. De Nieuwmarktrellen in 1975 leidden tot het besluit om na voltooiing van de Oostlijn te stoppen met de aanleg van ondergrondse metrolijnen door de binnenstad.

Noord/Zuidlijn

De ‘stam’ van de Noord/Zuidlijn zou bestaan uit een tracé tussen Amsterdam Noord en het Weteringcircuit. Aan weerszijden daarvan zou de lijn zich opsplitsen in twee vertakkingen.

Zuidelijke vertakkingen

Amsterdamse_metroplannen_stadsspoor_amstelveen-01

De zuidelijke vertakkingen zouden zowel Amsterdam Zuid en Buitenveldert als Amstelveen en Schiphol-Oost bedienen. De plannen hadden hier dus wel wat weg van een regionale lijn. De oostelijke tak zou onder de Ferdinand Bolstraat, de Scheldestraat, het Europaplein, langs de A10 en via de Buitenveldertselaan naar Amstelveen lopen en daar via de Beneluxbaan naar nieuwe woonwijken in het zuiden. De huidige Amstelveenlijn volgt dit tracé goeddeels.

De westelijke tak zou onder de bebouwing van de Pijp door naar het Museumplein lopen, dan via de De Lairessestraat, het Olympiaplein en de Olympiaweg naar het Stadionplein, om ter hoogte van de Amstelveenseweg aan te sluiten op het tracé van de Haarlemmermeerspoorlijn. Beide tracés zouden elkaar ter hoogte van Bovenkerk weer tegenkomen en gezamenlijk doorlopen naar Schiphol Oost.

Noordelijke vertakkingen

Amsterdamse_metroplannen_stadsspoor_noord

Naast de vertakkingen naar Zuid en Amstelveen had de Noord/Zuidlijn ook vertakkingen in Noord moeten krijgen. Deze vertakkingen zouden iets vóór de locatie van het huidige station Noord hebben gelegen, en goeddeels de loop van de IJdoornlaan hebben gevolgd. De lijnen zouden de nieuwbouwwijken in Noord hebben ontsloten: de westelijke vertakking zou reiken tot aan Molenwijk; de oostelijke tot aan Nieuwendam Noord.

Ringlijn

Amsterdamse_metroplannen_stadsspoor_ring-01

Van alle geplande lijnen in het Plan Stadsspoor was de Ringlijn de enige die de binnenstad volledig zou hebben vermeden: de lijn werd geprojecteerd op de dijklichamen die in de jaren ‘30 al waren opgeworpen voor de aanleg van een goederenspoorlijn rond de stad. Die is er nooit gekomen, maar de ruimtereservering bood een dankbare ondergrond voor diverse spoor- en metroplannen, die uiteindelijk ook vrijwel allemaal zijn uitgevoerd.

Dat de Ringlijn geheel bovengronds kon worden aangelegd over reeds vrijgehouden baan, zal ook wel verklaren waarom deze lijn in de jaren ’90 alsnog vrijwel geheel volgens het oorspronkelijke plan kon worden uitgevoerd. Met deze lijn worden sinds 1997 de belangrijkste subcentra en nevenstations van Amsterdam met elkaar verbonden: Sloterdijk, de Zuidas en het Bijlmer/ArenA-gebied.

Mede om die laatste werd de ringlijn na station Van der Madeweg over het bestaande tracé van de Oostlijn naar Gein geleid in plaats van over de Gaasperplaslijn naar Diemen Zuid en Gaasperplas. Het in het Plan Stadsspoor geplande gedeelte tussen het huidige station Diemen Zuid (of een kruisstation iets ten oosten daarvan) en NS-station Diemen werd nooit gebouwd.

Westlijn

Amsterdamse_metroplannen_stadsspoor_westlijn-01

De Oostlijn zoals we die vandaag de dag kennen was in het Plan Stadsspoor een eerste fase van een uiteindelijk te realiseren Oost/Westlijn Gein-CS-Osdorp. Deze lijn had in de Amsterdamse binnenstad de vorm van een klok moeten krijgen (traject Weesperplein – Looiersgracht.

Het niet-gerealiseerde westelijke deel had na het CS langs of door de Haarlemmerbuurt moeten lopen om af te buigen onder de Prinsengracht ter hoogte van de Brouwersgracht. De Prinsengracht volgend, zou de lijn onder de Looiersgracht in westelijke richting zijn afgebogen, en daarna achtereenvolgens het Jacob van Lennepkanaal, de Kostverlorenvaart, het Surinameplein en de Lelylaan hebben gevolgd tot aan een eindpunt ter hoogte van de Baden Powellweg in Osdorp.

Stations in het centrum waren geprojecteerd ter hoogte van de Noordermarkt, Westermarkt en de Looiersgracht. Door de lijn onder grachten en kanalen aan te leggen, zou de caissonmethode hier eenvoudig toe te passen moeten zijn geweest. Desondanks zou men ook voor deze lijn de nodige bouwblokken moeten hebben ‘amoveren’ – ofwel slopen – om plaats te maken voor het metrotracé. Vooral in de Haarlemmerbuurt en rond de Looiersgracht zou de sloopkogel eraan te pas zijn gekomen om de lijn aan te leggen.

Al vóór deze lijn op het Plan Stadsspoor verscheen, was in 1962 een vrije trambaan aangelegd tussen het tegenwoordige station Lelylaan en het Dijkgraafplein. Of deze baan uiteindelijk ook door de metro in gebruik zou zijn genomen valt niet te zeggen. Het gedeelte van het tracé ten westen van Meer en Vaart werd in de jaren tachtig bebouwd met woningen.

Tweede Oost/Westlijn

Amsterdamse_metroplannen_stadsspoor_oostwestlijn-01

Om de wijken in het westen, oosten en zuidoosten van een metroverbinding met het centrum te voorzien, werd in het Plan Stadsspoor een metrolijn gepland die het oostelijke en westelijke deel van Amsterdam via een tracé parallel aan de Singelgracht met elkaar moest verbinden. Naast de Noord/Zuidlijn en de Oost/Westlijn ‘via CS’ was deze Oost/Westlijn ‘via Weteringschans’ daarmee de derde metrolijn die door de Amsterdamse binnenstad had moeten lopen.

Beginnend in Geuzenveld, had de lijn het tracé Jan van Galenstraat, Raampoort, Lijnbaansgracht, Sarphatistraat en Middenweg naar Diemen en de oostzijde van de Bijlmermeer moeten volgen. In het stadscentrum zou de lijn deels het verloop van de straten Sarphatistraat, Weteringschans en Marnixstraat hebben gevolgd.

De bouw van de lijn zou op diverse plekken in de stad tot sloop hebben geleid. In een tijdperk waarin de bebouwing in deze wijken als afgeschreven werd beschouwd werd dat echter niet als een onoverkomelijk probleem gezien. Om grootschalige sloop rond het Leidseplein te vermijden, werd het tracé van de lijn hier onder de Singelgracht voorgesteld.

Het enige deel van deze lijn dat gebouwd en in exploitatie is genomen, is de huidige Gaasperplastak van de Oostlijn tussen de stations Verrijn Stuartweg en Gaasperplas. Dit gedeelte werd als aftakking van de Oostlijn gebouwd om ook de oostkant van de nieuwe Bijlmer goed op het metronet aan te sluiten. Waar deze tak nu in westelijke richting naar station Diemen Zuid afbuigt, had de Oost/Westlijn in noordelijke richting door moeten lopen.

Misschien wel het meest tot de verbeelding sprekend zijn echter de bouwvoorbereidingen bij het metrostation Weesperplein. Gepland als kruisstation met de bestaande Oostlijn, is bij de bouw van het huidige station ook al een gedeelte van het station voor de Oost/Westlijn onder het bestaande station gebouwd. Dit verklaart ook waarom Weesperplein als enige ondergrondse station van de Oostlijn kantperrons heeft: vanuit de trapportalen hadden trappen naar het perron van de nooit gebouwde Oost/Westlijn moeten leiden.

 

 

Advertenties