Nota Sneltram

Amsterdamse_metroplannen_sneltram-01

In 1975 besloot de gemeenteraad van Amsterdam geen verdere metrolijnen meer aan te leggen. Het zou blijven bij de Oostlijn, die op dat moment in aanleg was. Dit besluit maakte echter geen einde aan de verkeersproblemen in Amsterdam. Verdere groei van de stad en daarmee gepaard gaande mobiliteitsgroei zouden op den duur alleen opgevangen kunnen worden met investeringen in nieuwe infrastructuur.

Het spook van de metro waarde in de jaren tachtig en vroege jaren negentig nog rond in de Stopera, en dus verzon men een list: een concept waarbij tramachtige voertuigen in de buitenwijken op tracés gelijkvloers met het overige verkeer zouden rijden en in de binnenstad via tunnels onder de stad door geleid zouden worden. De sneltram was geboren.

De Nota Sneltram uit 1980 gaf het startschot voor diverse studies naar hoe een sneltramnet er voor Amsterdam uit zou kunnen zien. Het nieuwe plan borduurde in grote mate nog voort op het Plan Stadsspoor. Tegelijkertijd werden er ook nieuwe elementen geïntroduceerd.

Ging men qua exploitatiemodel in het Plan Stadsspoor nog niet verder dan algemene voorstellen, bij de uitwerking van het sneltramnet waagde men zich wel aan een gedetailleerd model inclusief lijnnummers. Het huidige metronetwerk met zijn vertakkingen en vervlechtingen vindt zijn oorsprong in deze opzet en ook de wat typische 50+-lijnnummers hebben we eraan te danken.

Ook al heeft Amsterdam tegenwoordig zo goed als geheel afscheid genomen van het concept van vermenging van tram, sneltram en metro; het Sneltramplan heeft wel degelijk tot veel gerealiseerde projecten geleid:

  • Sneltram Amstelveen (1990): geëxploiteerd als vertakking van de Oostlijn.
  • Ringlijn (1997): in de markt gezet als ‘sneltram’; uitgevoerd en uiteindelijk ook geëxploiteerd als volwaardig metro.
  • IJtram (2004): als tram tussen het CS en IJburg, maar qua infrastructuur nadrukkelijk meer sneltram dan stadstram.
  • Noord/Zuidlijn: alhoewel er na de sneltramplannen nog vele plannen, voorstellen en iteraties overheen zijn gegaan voor tot aanleg van het huidige lijntje werd besloten, wordt de lijn in de sneltramplannen voor het eerst sinds het besluit met de metro-aanleg te stoppen weer op de agenda gezet.

Dat het concept en bijbehorende lijnenplan inmiddels achterhaald zijn, zal ook wel te maken hebben met de tegenvallende ervaringen met de enige ‘echte’ sneltram: de Amstelveenlijn. Vermenging met het overige verkeer leidde tot (soms dodelijke) ongelukken, de dienstregeling is onbetrouwbaar en werkt vanwege de vervlechting ook in de rest van het metronet door en de hybride voertuigen zijn storingsgevoelig en verouderd. De sneltram wordt rond 2020 vervangen door een gewone stadstram, een oplossing die vergelijkbaar is met de IJtram.

Vertakkingen van de Noord/Zuidlijn

De Noord/Zuidlijn zou in de sneltramplannen de slagader zijn geweest in een stelsel aan vertakkingen die de stad en de regio in zouden lopen. Van de hoofdlijn tussen Amsterdam Noord en station Vijzelgracht zouden vier sneltramlijnen gebruik hebben gemaakt: de agglomeratieve lijnen 55 en 56 en de regionale lijnen 52 en 58.

Agglomeratieve lijnen

Amsterdamse_metroplannen_nzl_agglomeratief-01

In Noord zou de Noord/Zuidlijn diverse vertakkingen hebben gehad naar Zaandam, Purmerend en Nieuwendam. Die laatste vertakking zou onderdeel hebben uitgemaakt van het agglomeratieve net. Het te volgen tracé was gelijk aan dat van de oostelijke vertakking van de Noord/Zuidlijn in het Plan Stadsspoor.

De geplande vertakking van de Noord/Zuidlijn ter hoogte van station Vijzelgracht is ook gebaseerd op plannen uit het Plan Stadsspoor voor een lijn naar het westelijk deel van Amstelveen. In het sneltramplan moet deze vertakking echter het westen van Amsterdam (Slotervaart, Osdorp) gaan bedienen.

De aftakking zou zijn begonnen bij het huidige station Vijzelgracht. Dat zou volgens de voorlopige ontwerpen veel ruimer opgezet zijn dan het station dat nu gebouwd wordt. In plaats van één niveau met twee sporen, werden er twee niveaus met vier sporen voorgesteld.

Voor de vertakking werden twee varianten geopperd:

  1. richting het Museumplein, De Lairessestraat, Slotervaart, Nieuw Sloten en daar vertakkend naar Osdorp MAP en Badhoevedorp  (op de kaart als ononderbroken lijn);
  2. richting Museumplein, Stadhouderskade, Overtoom, Lelylaan en daar vertakkend richting Osdorp MAP en Osdorp Dijkgraafplein (op de kaart als gestippelde lijn).

Voor de zuidelijke vertakking is de eerste tracévariant nog jaren op de kaart blijven staan als mogelijke verlenging van de tramlijnen 2 en 16 richting Osdorp MAP. Uiteindelijk is ervoor gekozen deze wijk te bedienen door lijn 1 vanaf Meer en Vaart te verlengen.

Regionale lijnen

Amsterdamse_metroplannen_nzl_regionaal-01

Teneinde ook de regio te bedienen, zouden er vertakkingen naar omliggende plaatsen zijn gekomen: Zaandam en Purmerend in het noorden; Schiphol/Hoofddorp, Amstelveen en eventueel Uithoorn in het zuiden.

De plannen voor een regionaal net gingen uit van verlengingen vanuit Noord naar Purmerend en Zaandam. Hoe de tracés precies zouden zijn verlopen is niet te zeggen, omdat deze voorstellen nooit verder dan een haalbaarheidsstudie zijn gekomen. De sneltram naar Amstelveen zou vanuit Westwijk verder doorgetrokken kunnen worden naar Uithoorn. Deels zou daarbij het tracé van de voormalige Haarlemmermeerspoorlijnen zijn gebruikt.

Feitelijk is de huidige Amstelveenlijn naar Westwijk het enige tastbare overblijfsel van deze plannen. Voor de vertakkingen naar Purmerend en Noord zijn nooit bouwkundige maatregelen getroffen. Bij de verlenging van de sneltram naar Westwijk in 2004 is rekening gehouden met een toekomstige doortrekking naar Uithoorn. Halverwege vorig jaar werd geconcludeerd dat een eventuele doortrekking naar Aalsmeer onvoldoende rendabel zou zijn. Tot verlenging naar Uithoorn werd in 2016 besloten. Deze verlenging zal echter niet als sneltram of metro, maar als gewone tramlijn worden uitgevoerd.

Ringlijn: de Combivariant

Amsterdamse_metroplannen_ring_sluiting-01

In de sneltramplannen kwam ook een plan voor voor de bouw van een grote ring rond de stad. Het plan voorzag echter niet alleen in deze grote ring, maar ook in het doortrekken van de huidige Oostlijn vanaf het CS naar een station onder het Westerdok: de zogenaamde Combivariant. Alle metro- en sneltramlijnen die van de Oostlijn gebruik maken zouden dan na het CS naar dit station doorrijden.

Voor het CS zou dat aanzienlijke bouwwerkzaamheden met zich mee hebben gebracht. Naast het station voor de kruisende Noord/Zuidlijn, zou er aan de noordzijde een station voor de grote ring worden gebouwd. De tunnel voor de doortrekking van de Oostlijn naar station Westerdok zou onder de NS-sporen ten westen van het CS worden gebouwd.

combiplan_doorsnede_cs

De Ringlijn is het meest tastbare bewijs van de plannen voor een ringlijn en is geheel als metro uitgevoerd tussen de stations Van der Madeweg en Isolatorweg. Daarbij is gebruik gemaakt van het tracé dat sinds de jaren ‘30 op de plankaarten stond voor een goederenspoorlijn.

De lijn naar IJburg werd uiteindelijk als tram gerealiseerd en ook nadrukkelijk als onderdeel van het tramnet in exploitatie gebracht. De infrastructuur heeft echter veel meer de kenmerken van een sneltram, met een grotendeels vrijliggende baan en zelfs een tunnel tussen de Oostelijke Handelskade en Zeeburg, die is voorbereid op eventueel gebruik door een metrolijn.

Tot slot werd er ten oosten van het CS als voorbereiding op het toekomstige station voor de grote ringlijn een tunnel in ruwbouw opgeleverd. Na het terugschalen van de plannen voor de railverbinding naar IJburg werd besloten dit tunnelstuk niet in gebruik te nemen. De Michiel de Ruijtertunnel ten noorden van het CS maakt het gebruik van deze tunnels in de toekomst haast onmogelijk.

Noord/Zuidlijn naar Schiphol

Amsterdamse_metroplannen_nzl_schiphol-01

In de sneltramplannen wordt een metro naar Schiphol voorgesteld, die daarbij grotendeels parallel aan de A4 moet lopen. Deze metrolijn wordt hier voorgesteld als een vertakking van de Noord/Zuidlijn, met lijnnummer 52.

Waar het NS-spoor een snelle, rechtstreekse verbinding tussen Schiphol en Amsterdam Centraal of Zuid levert, moet lijn 52 meer een stedelijke functie krijgen met de bediening van tussengelegen locaties. In de plannen wordt ook gesproken over een eventuele verlenging naar Hoofddorp.

Schiphol moet het tot op heden zonder metroverbinding doen. Intussen is langs een deel van het geprojecteerde tracé van lijn 52 een busbaan aangelegd met een tunnel onder de Buitenveldertbaan.

Advertenties